اشاره: اتخاذ و اعمال سیاست‌ها و تنظیم برنامه‌های جامع و هماهنگ برای ایجاد تعادل مطلوب بین جمعیت و وسعت شهرها در سطح كشور، تعیین محل شهرها و مراكز جمعیت آینده، بررسی ارتباط شهرهای فعلی و آینده در سطح منطقه و كشور، تهیه و تنظیم سیاست‌ها و خط‌مشی‌های اجرایی و ضوابط لازم برای هدایت و كنترل شهرنشینی در جهت تحقق طرح جامع سرزمین، با لحاظ اولویت‌های آمایشی، مشخص كردن شهرها و شهرك‌ها از نظر فعالیت‌های صنعتی، كشاورزی، جهانگردی، تاریخی، خدماتی و...، تعیین حدود توسعه و ظرفیت شهرهای آینده و طرح و تنظیم نقشه توزیع جمعیت (تهیه طرح جامع برای هر یك از شهرها با توجه به ضوابط و استانداردهای مصوب و تعیین ضوابط و استانداردها برای تهیه نقشه‌های هادی و اعلام آن به وزارت كشور)، اعتلای هنر معماری ایران و رعایت سبك‌های مختلف معماری سنتی و ملی و تقویت و توسعه فرهنگ و ارزش‌های اسلامی در معماری و شهرسازی، نظارت بر فعالیت‌های شهرسازی بخش خصوصی از حیث رعایت معیارها و ضوابط شهرسازی، سیاستگذاری در مورد طرح‌ریزی شهری و نحوه مدیریت مجموعه‌های شهری، راهبری تعیین استانداردها برای مسكن، ساختمان‌های دولتی و تأسیسات شهری و همچنین تهیه و اجرای طرح‌های عمرانی شهری در چارچوب نظام فنی و اجرایی كشور، نظارت عالیه بر اجرای ضوابط و مقررات شهرسازی و مقررات ملی ساختمان درطراحی و اجرای تمام ساختمان‌ها و طرح‌های شهرسازی و عمرانی شهری با هدف ایمن‌سازی و مقاوم‌سازی ساختمان‌ها و شهرها و در چارچوب نظام فنی و اجرایی كشور با رعایت اصول پدافند غیرعامل، راهبری اجرای طرح‌های بهسازی، نوسازی و بازسازی محلات و ساماندهی بافت‌های قدیمی شهرها و حاشیه آنها با رویكرد توانمندسازی ساكنان بافت‌ها و... از جمله مأموریت‌ها و وظایف اساسی وزارت مسكن و شهرسازی است.
آنچه در پی می‌آید عملكرد این وزارتخانه در دولت نهم بوده كه از سوی معاونت تلفیق برنامه و امور مجلس وزارت مسكن و شهرسازی ارسال شده است.
ساختمان و مسكن


اهم فعالیت‌‌‌‌های بخش مسكن در حوزه‌‌‌‌های سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و مطالعات


سیاستگذاری


1- سیاستگذاری و راهبری تدوین سیاست‌‌‌ها، برنامه‌‌‌ها و راهبرد‌‌‌های مربوط به زمین‌شهری و تأمین و توسعه مسكن در چارچوب برنامه‌‌‌های مصوب و نظارت عالیه بر تحقق آنها:


برخی از فعالیت‌‌ها در این بخش عبارت است از:


تهیه سند راهبردی طرح جامع مسكن، تهیه و تدوین سند اجرایی طرح جامع مسكن، تهیه سند منطقه‌ای طرح جامع مسكن، تدوین و تصویب بند «د» تبصره 6 قانون بودجه سال 1386 به منظور اولویت دادن به تأمین مسكن گروه‌‌های كم درآمد، تدوین و تصویب قانون ساماندهی و حمایت از تولید و عرضه مسكن، تدوین و تصویب آیین‌نامه ایجاد تسهیلات برای شاغلان دولتی متقاضی انتقال از تهران و كلان‌شهر‌‌ها به سایر مناطق كشور در سال 1386 و تمدید اجرای آن برای سال‌‌های بعد و تدوین نظام ارزیابی عملكرد كمی و كیفی شاخص‌‌های بخش مسكن.


2- سیاستگذاری و نظارت عالیه بر فعالیت شركت‌‌های تعاونی پس انداز و تأمین مسكن:


- كمك به شكل‌گیری و ساماندهی تعاونی‌های مسكن:


- ساماندهی تعاونی‌های مسكن مهر و واگذاری زمین 4/1 میلیون واحد مسكونی برای اعضای تعاونی‌ها در قالب برنامه واگذاری حق بهره‌برداری از زمین.


- نظارت بر اجرای پروژه‌های مسكن مهر شامل راهبری پروژه‌های مسكن مهر و اعطای یارانه به منظور اعمال نظارت عالیه بر پروژه‌ها.


3- نظارت عالیه بر تهیه و تحقق برنامه‌ها و طرح‌های تولید مسكن و راهبری تدوین مصوبات، ضوابط و دستورالعمل‌های مربوط به تولید انبوه مسكن در راستای تشویق ساخت و ساز انبوه واحدهای مسكونی:


- تشویق فناوری‌های نوین و ترویج ساخت صنعتی: تدوین دستورالعمل ضوابط مورد قبول در تولید صنعتی ساختمان، شناسایی و معرفی حدود 100 شیوه تولید صنعتی ساخت مسكن، واگذاری زمین، اعطای تسهیلات و یارانه به تولیدكنندگان و بهره‌برداران مصالح نوین ساختمانی و انعقاد تفاهمنامه با بانك صنعت و معدن برای اعطای تسهیلات.


4- مطالعه و بررسی در راستای اصلاح قوانین و مقررات مربوط به سرمایه‌گذاری در بخش مسكن و نظارت عالیه بر اجرای صحیح آن:


- بازنگری در نظام مالیاتی ناظر بر اراضی شهری: تدوین آیین‌نامه اخذ مالیات بر معاملات مكرر زمین و مسكن و اعمال مالیات بر اراضی بایر با كاربری مسكونی در محدوده شهرها.


- بازنگری اصلاح روش‌های تأمین مالی مسكن: ایجاد روش‌های مختلف تأمین منابع مالی از قبیل ایجاد صندوق‌های زمین و ساختمان، ایجاد بازار رهن ثانویه و...





برنامه‌ریزی


1- تهیه برنامه‌های كوتاه‌مدت، میان‌مدت و درازمدت (طرح جامع مسكن) در بخش زمین و مسكن شهری و روستایی در سطح كشور:


- برنامه واگذاری حق بهره‌برداری از زمین: تملك اراضی دستگاه‌های دولتی به میزان حدود 40 هزار هكتار، واگذاری زمین به استعداد احداث حدود 3/1 میلیون واحد مسكونی، انعقاد قرارداد ساخت به تعداد 470 هزار واحد، اخذ پروانه ساختمانی به تعداد 265 هزار واحد و انعقاد بالغ بر 23 تفاهمنامه در راستای واگذاری زمین.


- برنامه احداث و عرضه مسكن اجاره‌ای: انعقاد قرارداد احداث مسكن اجاره‌ای (5 سال) بالغ بر 118 هزار واحد، اخذ پروانه احداث ساختمانی برای مسكن اجاره‌ای به تعداد 82 هزار واحد و انعقاد چهار تفاهمنامه در راستای احداث مسكن اجاره‌ای.


- برنامه پرداخت وام ودیعه مسكن به مستأجران كم درآمد: اعطای سالانه حدود80 هزار فقره تسهیلات قرض‌الحسنه ودیعه مسكن.


- احداث و عرضه مسكن اجتماعی: انعقاد قرارداد با بنیاد مسكن برای احداث 20 هزار واحد مسكونی اجتماعی و انجام هماهنگی لازم با كمیته امداد امام خمینی (ره) و سازمان بهزیستی برای احداث مسكن اجتماعی.


- برنامه نوسازی و بهسازی بافت‌های فرسوده شهری: شناسایی محدوده بافت‌های فرسوده شهری به میزان 57 هزار هكتار در 355 شهر و انجام مطالعات طرح بهسازی 3000 هكتار بافت فرسوده در شهرهای مختلف.


- برنامه بهسازی و نوسازی مسكن روستایی: تحقق كامل اهداف پیش‌بینی شده در بخش اعطای تسهیلات و اعطای وام روستایی به تعداد سالانه 200 هزار واحد مسكونی.


2- بررسی امكانات بالقوه و بالفعل برای زمینه‌سازی و ایجاد تسهیلات در راستای جذب مشاركت بخش خصوصی، تعاونی و مؤسسه‌های مالی و اعتباری در امر تولید مسكن و برنامه‌ریزی و تجهیز منابع به‌منظور تأمین مسكن برای گروه‌های نیازمند حمایت فاقد مسكن:


- ایجاد بازار رهن ثانویه و انتشار اوراق مشاركت به پشتوانه تسهیلات رهنی: اجازه انتشار 30 هزار میلیارد ریال اوراق مشاركت توسط بانك‌های مسكن و ملی در سال 1386 و تدوین آیین‌نامه اجرایی و مصوبات مربوط به انتشار اوراق مشاركت.


- راه اندازی شركت‌های تأمین سرمایه در حوزه مسكن: تدوین پیش‌نویس آیین‌نامه اجرایی راه‌اندازی شركت‌ها در سال 1388.


- ایجاد صندوق‌های زمین و ساختمان: تصویب آیین‌نامه‌ها، ضوابط و اساسنامه صندوق‌ها و صدور مجوز تأسیس نخستین صندوق در اردیبهشت سال 1388.


3- ارایه راه‌حل‌های مناسب و تهیه دستورالعمل برای تولید، مدیریت نگهداری مجتمع‌های مسكونی استیجاری توسط بخش غیر‌دولتی متقاضی تولید یا بهره‌برداری از واحدهای مسكونی احداثی اجاره‌ای.


4- بررسی و راهبری تنظیم بازار مصالح و اجزای ساختمانی در بخش ساختمان و مسكن با توجه به امكانات و موقعیت‌های مختلف در كشور و تهیه طرح‌های لازم برای استفاده از مصالح ساختمانی محلی با همكاری دستگاه‌های ذی‌ربط:


- تدوین و اجرای طرح بیمه تضمین كیفیت مسكن و ساختمان (به‌صورت تدریجی و تشویقی و تهیه و ارسال لایحه آن به مجلس شورای اسلامی): انعقاد قرارداد با شركت‌های بیمه سینا، ایران، توسعه، نوین، كارآفرین و آسیا به تعداد 140 هزار واحد مسكونی طی سال‌های 1386 و 1387.


- تدوین مدل نیازسنجی مصالح عمده ساختمانی در بخش مسكن: تعیین میزان نیاز به مصالح عمده ساختمانی و تهیه گزارش از بازار مصالح و ارایه به شورای مسكن كشور.


مهم‌ترین فعالیت‌های اجرایی در بخش مسكن مهر عبارت است از: واگذاری زمین برای آماده‌سازی به ظرفیت 1350000 واحد مسكونی، صدور پروانه به ظرفیت 300 هزار واحد مسكونی و پی‌سازی به ظرفیت 80 هزار واحد مسكونی.


مروری بر اهداف و عملکرد بخش مسکن


در راستای ارزیابی عملکرد بخش مسکن طی سال‌های 1387-1384 بررسی برخی از شاخص‌های این بخش حایز اهمیت هستند که مورد بررسی قرار می‌گیرند. از آنجا که این دوره زمانی منطبق با سال‌های برنامه چهارم توسعه است، برای ارزیابی عملکرد بخش مسکن، شاخص‌های وضعیت و چگونگی حرکت بخش مسکن را مطابق با اهداف و شاخص‌های مندرج در برنامه چهارم مدنظر قرار می‌دهیم.


1- اهداف برنامه


محورهای برنامه چهارم در بخش مسکن مشتمل بر مسکن، عمران شهری و مسکن روستایی به شرح زیر است:


اهداف محوری در برنامه مسکن مبتنی بر سند چشم‌انداز:


- بسترسازی برای رشد سریع اقتصادی: از جمله فعالیت‌هایی كه در این زمینه در بخش مسكن لازم است صورت گیرد، مواردی از قبیل تضمین امنیت سرمایه‌گذاری در تولید مسكن، حذف موانع ورود بخش غیردولتی به حوزه‌های تصدی‌گری اقتصادی و واگذاری فعالیت‌های ساخت مسكن توسط شركت‌های دولتی به بخش خصوصی است.


- تعامل فعال با اقتصاد جهانی: نقش بخش مسكن در تحقق این هدف، جلب سرمایه‌گذاری خارجی و صدور خدمات فنی و مهندسی است.


- رقابت‌پذیری اقتصاد: در بین بخش‌های اقتصادی در كشور ما، بخش مسكن بیشترین مشاركت بخش خصوصی را به خود جلب كرده است. در حال حاضر بیش از 95 درصد فعالیت‌های ساخت وساز مسكن توسط بخش خصوصی صورت می‌گیرد.


- توسعه مبتنی بر دانایی: در سال‌های اخیر ساختمان‌سازی با فناوری‌های نوین در بخش مسكن در ابعاد وسیعی اعمال شده است. ارتقای كیفیت تولید مصالح سازه‌ای، سریع‌سازی، سبك‌سازی، مقاوم‌سازی و بهینه‌سازی مصرف انرژی در ساختمان، از جمله فعالیت‌هایی هستند كه می‌توان در زمینه به‌كارگیری فناوری‌های جدید از آنها نام برد.


- ارتقای سلامت و بهبود كیفیت زندگی: تأمین تسهیلات سكونتی در زمینه آب لوله‌كشی، برق، گاز شهری، حمام و تلفن که روندی افزایشی را نشان می‌دهد.


- ارتقای امنیت انسانی و عدالت اجتماعی: كاهش تراكم خانوار در واحد مسكونی تا رسیدن به شاخص «یك» به معنی وجود یك خانوار در واحد مسكونی، رفع نابرابری‌های منطقه‌ای در زمینه مسكن و كاهش سهم هزینه مسكن در سبد هزینه خانوار، از جمله راهكارهایی هستند كه باید در این زمینه دنبال شوند.


اهداف محوری در برنامه مسکن روستایی مبتنی بر سند چشم انداز:


- بسترسازی برای رشد سریع اقتصادی:


1- سیاستگذاری، برنامه‌ریزی، راهبری و نظارت در امور توسعه روستایی و ارتقای شاخص‌های توسعه روستایی و عشایری.


2- ارایه تسهیلات متناسب با سهم متقاضیان سرمایه‌گذاری در طرح‌های اشتغال‌زا به‌منظور ایجاد انگیزه برای سرمایه‌گذاری و اشتغال در مناطق كمتر توسعه‌یافته.


3- هویت‌بخشی به سیمای شهر و روستا، استحكام بخشی به ساخت و سازها و دستیابی به توسعه پایدار و بهبود محیط زندگی در روستاها.


4- مناسب‌سازی فضاهای روستایی برای جانبازان و معلولان جسمی- حركتی.


5- بازسازی و نوسازی بافت قدیمی روستاها و مقاوم‌سازی ابنیه موجود در مقابل زلزله.


- حفظ محیط زیست: تهیه برنامه مدیریت پسماندهای كشور با همكاری دهیاری‌های كشور.


- آمایش سرزمین و توازن منطقه‌ای: بهره‌گیری از قابلیت‌های محیطی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مناطق روستایی كشور.


- ارتقای امنیت انسانی و عدالت اجتماعی: افزایش بهره‌وری و درآمد روستاییان و عشایر، ایجاد فرصت‌های شغلی با رویكرد مشاركت روستاییان و عشایر با حمایت از صندوق قرض‌الحسنه توسعه اشتغال روستایی.


- توسعه فرهنگی: شناسایی اصول و ضوابط شكل‌گیری معماری اسلامی - ایرانی در روستاهای كشور، امنیت و توسعه امور قضایی و صدور سند مالكیت املاك واقع در بافت مسكونی روستا برای تمام روستاهای دارای شورای اسلامی و مراكز دهستان‌ها.


- نوسازی دولت و ارتقای اثر بخشی حاكمیت: واگذاری تصدی‌های قابل واگذاری دستگاه‌های دولتی در امور توسعه و عمران روستاها به دهیاری‌ها.


2- اهداف كلی و راهبردهای توسعه بخش مسكن


اهداف كیفی بخش مسکن:


هدف شماره یك: بهبود عملكرد بخش مسكن (تضمین رشد مستمر و پایدار بخش مسكن و تعامل فعال با اقتصاد ملی و جهانی).


راهبردهای مرتبط با این هدف: گسترش سرمایه‌گذاری و تولید، تقویت تقاضای مؤثر و توانمندسازی نیازمندان، حذف انحصارها و شبه انحصارها در بازار زمین، مسكن و اعتبارات، گسترش بازارهای مالی مسكن و ساماندهی بازار نیروی كار.


هدف شماره 2: برقراری عدالت اجتماعی و توسعه پایدار در بخش مسكن (توانمندسازی و ایجاد فرصت‌های برابر در برخورداری از مسكن امن و سالم برای همه گروه‌های اجتماعی در شهر و روستا در نقاط مختلف كشور).


راهبردهای مرتبط با این هدف: تولید مسكن متناسب با توان مالی خانوار، حمایت از ایجاد و تقویت گروه‌ها و تشكل‌های مردمی و انجمن‌های خیران مسكن‌ساز و كاهش نابرابری‌های منطقه‌ای.


هدف شماره 3: مدیریت بهینه منابع، ارتقای كیفیت ساخت، تضمین سلامت و رفاه سكونتی (استفاده بهینه از منابع موجود و آتی، بهبود و مدیریت منابع و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین برای مقاوم‌سازی مسكن‌های موجود...).


راهبردهای مرتبط با این هدف: ایجاد فضای مناسب برای سرمایه‌گذاری بخش‌های خصوصی و تعاونی، ارتقای بهره‌وری و كیفیت ساخت و توانمندسازی بخش‌های خصوصی و تعاونی و ساماندهی شركت‌های دولتی.





3- اقدام‌های مهم و اساسی


- تضمین حقوق مالكیت خصوصی و تضمین امنیت سرمایه‌گذاری در تولید مسكن.


- واگذاری مدیریت شركت‌های دولتی در امر سرمایه‌گذاری و ساخت مسكن به بخش خصوصی.


- گسترش حوزه فعالیت‌ تعاونی‌های مسكن و كمك به یكپارچگی آنها.


- تشویق تأسیس مؤسسه‌های اعتباری خصوصی.


- ایجاد تنوع در بازار سرمایه با بهره‌گیری از صدور اوراق مشاركت، بازار رهن ثانویه و بازار بورس.


- تدوین مقررات لازم برای استفاده بهینه از صنعت بیمه در بخش مسكن.


- رتبه‌بندی كارگران ساختمانی بر حسب ماهر، نیمه‌ماهر و ساده.


- صدور گواهینامه مهارت كار.


- ایجاد شرایط لازم برای حضور مؤسسه‌های ساخت مسكن در بازارهای منطقه‌ای و جهانی.


- حمایت از تولید مسكن اقشار كم درآمد توسط بخش خصوصی.


- تأمین ضمانت‌های كافی برای پیش‌خریداران مسكن.


- تأسیس انجمن‌های خیریه مسكن‌ساز برای ساخت مسكن به‌منظور استفاده اقشار كم‌درآمد.


- شناخت الگوی مصرف و تولید مسكن در مناطق مختلف كشور و توصیه‌های لازم برای ساخت مسكن مقاوم بر حسب میزان سانحه‌خیزی و اقلیم منطقه.


- ایجاد هماهنگی بین سیاست‌های منطقه‌ای مسكن و سیاست‌های توسعه و عمران شهرها.


- پیشنهاد سیاست‌های منطقه‌ای و برقراری نرخ‌های ترجیحی برای تسهیلات بانكی بر حسب نیازهای منطقه.


- شناخت مناطق در معرض خطر سیل و زلزله و تدوین برنامه‌های ضربتی برای بهبود كیفیت مسكن در این مناطق.


- اصلاح ساختارهای حقوقی و اداری به‌منظور ایجاد امنیت برای سرمایه‌گذاری در مسكن.


- ایجاد فضای رقابتی و تدوین مقررات لازم برای جذب سرمایه‌های خارجی در بخش مسكن.


- تقویت پیمانكاران محلی برای مشاركت در آماده‌سازی زمین و ساخت مسكن از طریق اعطای مشوق‌های مالی و اعتباری.


- تهیه طرح‌های مقاوم‌سازی مسكن‌های موجود.


- ارتقای بهره‌وری در ساخت مسكن.


- استفاده از روش‌های بهینه مصرف انرژی در ساخت مسكن.


- هدایت یارانه‌های انرژی برای تشویق صرفه‌جویی در مصرف انرژی در ساختمان.


- حمایت از صادرات خدمات فنی و مهندسی در امر ساخت مسكن.


- افزایش مشاركت بخش خصوصی در ساخت خانه‌های اجاره‌ای.


- تأمین منابع مالی بخش مسكن روستایی از طریق تسهیلات بانكی و جمع‌آوری پس‌اندازهای خصوصی و كمك‌های مردمی.


- توسعه و ترویج استفاده از مصالح پیش‌ساخته در ساخت مسكن در نقاط شهری و روستایی.


عملكرد متغیرهای کمی برنامه چهارم توسعه





جمعیت و خانوار


در آغاز برنامه چهارم توسعه یعنی سال 1384، جمعیت كل كشور معادل 3/69 میلیون‌نفر بوده كه در سال 1386 به 5/71 میلیون نفر رسیده كه حاکی از 8/11 درصد رشد است.


تعداد خانوارهای موجود براساس سرشماری سال 1385 معادل 49/17 میلیون خانوار برای كل كشور در سال 1385 بوده که 4/12 میلیون آن را خانوار شهری و 5 میلیون دیگر را خانوارهای روستایی تشکیل داده‌اند.


ارزش افزوده بخش ساختمان


براساس اطلاعات بانك مركزی جمهوری اسلامی ایران ارزش‌افزوده بخش ساختمان در سال 1384 به قیمت‌های ثابت سال 1376به میزان 18728 میلیارد ریال بوده است كه نسبت به سال 1383 رشدی معادل 4/4 درصد را نشان می‌دهد. این رقم برای سال 1385 با رشدی معادل 7/3 درصد به میزان 19420 میلیارد ریال افزایش یافته است.


در 6 ماهه دوم سال 1386، ارزش‌افزوده بخش ساختمان به قیمت‌های ثابت سال١٣٧٦معادل 6645 میلیارد ریال گزارش شده كه نسبت به دوره مشابه در سال گذشته از رشدی به میزان 8/18 درصد برخوردار بوده است.


سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در مسکن مناطق شهری


شاخصی که وضعیت عرضه آتی در بخش مسکن را نشان می‌دهد، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در مسکن است. براساس آمارهای بانک مرکزی از فعالیت‌های بخش خصوصی در ساختمان‌های جدید مناطق شهری کشور، میزان سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در مسکن طی دهه 1385-1375 چشمگیر بوده و سالیانه به‌طور متوسط 4/24 درصد رشد داشته است. این روند درسال 1386 نیز ادامه یافته و نسبت به سال 1385 معادل 4/80 درصد افزایش را نشان داده است. در 9 ماهه نخست سال 1387، میزان سرمایه‌گذاری افزایش یافته و بیان‌كننده رشد 64 درصدی نسبت به 9 ماهه نخست سال 1386 است. این روند حاکی از وجود جذابیت‌های سرمایه‌گذاری در بخش مسکن و افزایش چشمگیر در ظرفیت عرضه مسکن است. مقایسه ارقام عملکرد این متغیر با اهداف سال‌های برنامه چهارم حکایت از تحقق بیش از هدف مورد نظر دارد.


تولید مسکن


میزان تولید مسکن در مناطق شهری در سال 1384 معادل 581 هزار واحد بوده است. به‌رغم رکود تولید در سال‌های 1382 تا 1384، بخش مسکن در سال‌های 1385 و 1386رونق تولید را تجربه كرده است. رشد تولید مسكن در سال 1385 نسبت به سال 1384 معادل 58/7 درصد بوده است. در سال 1386، تعداد 830 هزار واحد مسكن شهری و 280 هزار واحد مسكن روستایی تولید شده كه به‌ترتیب بیان‌كننده 124 و 119 درصد تحقق در مقایسه با هدف برنامه چهارم است. در سال 1387 تولید مسکن در مناطق شهری به 800 هزار واحد و در مناطق روستایی به 154 هزار واحد رسیده است.


موجودی مسكن


در سال 1378 در كل كشور 9/11 میلیون واحد مسكونی وجود داشت كه 8/7 میلیون آن در مناطق شهری و 1/4 میلیون آن در مناطق روستایی بود. موجودی مسكن در سال 1385 در كل كشور معادل 97/15 میلیون واحد بوده كه 5/11 میلیون آن در نقاط شهری و 47/4 میلیون واحد آن در نقاط روستایی بوده است.


متوسط زمین یك واحد مسكونی در مناطق شهری


متوسط زمین یک واحد مسکونی در مناطق شهری در سال 1384 برابر 68 متر مربع ‌بوده که در سال‌های 1385 و 1386 به 69 متر مربع افزایش یافته است. در تمام این سال‌ها این شاخص عملکرد مناسب‌تری را نسبت به هدف برنامه‌ای آن نشان می‌دهد.


نسبت ساختمان‌های با‌دوام به كل ساختمان‌ها در نقاط شهری


شاخص یادشده در سال 1385 براساس اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن عملکرد 8/86 درصدی را نشان می‌دهد. اگرچه هدف برنامه در خصوص این شاخص به‌طور کامل محقق نشده اما روند مطابق برنامه یعنی افزایش سهم ساختمان‌های بادوام از کل ساختمان‌ها، نسبت به سال 1375 اتفاق افتاده است.


تراكم خانوار در واحد مسكونی


رشد تولید واحدهای مسكونی از یك طرف و كاهش نرخ رشد جمعیت و پیشی‌گرفتن رشد تولید مسكن نسبت به رشد خانوارها از طرف دیگر، موجب كاهش تراكم خانوار از 2/1 در سال 1384 به 09/1 در سال‌های 1385 و 1386 شده است. عملکرد این متغیر نسبت به اهداف برنامه بیش از صددرصد محقق شده است.


متوسط سطح زیربنای واحدهای مسکونی


اندازه این شاخص طی سال‌های 1384 تا 1386 به ترتیب به 121، 123 و 122 مترمربع رسید اما هنوز با هدف برنامه فاصله دارد. این رقم در 9 ماهه نخست سال 1387 به 121 متر مربع رسیده است.


سهم انبوه‌سازی


سهم انبوه‌سازی (تعداد واحدهای مسكونی موجود در ساختمان‌های 6 واحد و بیشتر) از كل ساختمان‌هایی كه برای آنها پروانه ساختمانی صادر شده است، طی سال‌های 1384 تا 1386 به ترتیب از 44 به 5/45 و 2/46 درصد افزایش یافت.


سهم بخش مسكن از اشتغال كشور


سهم بخش مسكن از اشتغال كشور در سال‌های برنامه چهارم از 11 درصد در سال 1384به 8/12 درصد در سال 1385 و 13 درصد در سال 1386 رسیده كه این رقم در سال 1387، 13 درصد بوده است.


شاخص بهای كالاها و خدمات مصرفی و مسكن


شاخص بهای مسكن، سوخت و روشنایی در سا‌ل‌های 1384 تا 1387 به ترتیب برابر 4/108، 7/138، 8/251 و 4/311 بوده است. این در شرایطی است که طی این سال‌ها شاخص تورم به ترتیب برابر 3/127، 4/142، 6/168 و 4/211 بوده است.


در سه ماهه اول سال 1388نیز رقم شاخص قیمت مسکن برابر 5/233 و شاخص تورم معادل 8/217 بوده است.


شهرسازی و معماری


- تهیه طرح‌های توسعه و عمران: تعداد طرح‌های در دست تهیه و طرح‌های مصوب توسعه و عمران شهرسازی و معماری در جدول شماره 2 آمده است.


- تصویب طرح‌های توسعه و عمران در شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران: طی سال‌های 1384 (6 ماهه دوم) تا 5 ماه اول سال 1388 طرح‌های گوناگونی در شورای‌عالی شهرسازی و معماری به تصویب رسیده است (جدول شماره 3).





- بررسی و تأیید طرح‌های توسعه و عمران در كمیته فنی شورای عالی شهرسازی و معماری ایران طی سال‌های 1384 تا 1387 عبارت است از: سال 1384: 18 طرح، سال 1385: 17 طرح، سال 1386: 20 طرح و سال 1387: 25 طرح.


- كنترل و نظارت بر استان‌ها: بررسی مستمر مصوبات كمیسیون‌های ماده 5، تمام شهرهای دارای طرح جامع و شهرهای دارای طرح‌ هادی كه كمیسیون ماده 5 برای آنها تشكیل می‌شود، بررسی مصوبات كارگروه‌های مسكن و شهرسازی از نظر تغییرات در خارج از حریم و محدوده شهرها و تطبیق با طرح‌های جامع یا طرح‌های ناحیه‌ای، پی‌گیری و بررسی شكایت‌های مردمی از نحوه عملكرد دستگاه‌های اجرایی استان‌ها و شهرداری‌ها، مراجعه حضوری به سازمان‌های مسكن و شهرسازی استان‌ها و تهیه گزارش از نحوه عملكرد استان و اجرای قوانین و مصوبات طرح‌های شهری و نحوه برگزاری جلسات كمیته‌های فنی و پی‌گیری تخلفات ساختمانی از نظر اجرای ضوابط شهرسازی و معماری از طریق سازمان‌های استانی از جمله اقدام‌ها در این بخش است.


- تهیه نقشه‌های پایه برای طرح‌ها با همكاری مراجع ذی‌ربط: نقشه‌های 50000/1 و 25000/1 برای طرح‌های ناحیه‌ای در مجموع به مساحت 406657 كیلومتر مربع معادل حدود 25 درصد مساحت كل كشور، نقشه‌های 10000/1 برای 162 شهر كشور و نقشه‌های 2000/1 برای تهران و بم.


تدوین مقررات و قوانین


قوانین و مقررات و دستورالعمل‌ها


برخی قوانین و مقررات و دستورالعمل‌ها به شرح زیر است:


- تدوین وانتشار مباحث 20، 11، 10، 8، 4 و 2، انتشار تجدید نظر مباحث 17، 15، 12، 10، 9 و 7، راهبری تجدیدنظر مباحث 20، 19، 18، و 5 و تكمیل مباحث11، 8، 4، 17 و 3 مقررات ملی ساختمان و تجدید‌نظر و تكمیل مباحث 16، 14، 11، 8، 5، 4، 3، 19 و 18 مقررات ملی ساختمان.


- تدوین وانتشار دستورالعمل تحلیل آسیب پذیری وبهسازی لرزه‌ای ساختمان‌های بنایی غیرمسلح موجود.


- تدوین دستورالعمل بهسازی لرزه‌ای ساختمان‌های فولادی و بتنی.


- نظارت بر طرح بازنگری در نظام تدوین و ترویج مقررات ملی ساختمان.


- تهیه شیوه‌نامه تدوین، بازنگری و تصویب مقررات ملی ساختمان كه در كارگروه شورای توسعه مطرح شد و به تأیید رسید.


- تهیه دستورالعمل نظارت بر كیفیت مواد و مصالح و فرآورده‌های ساختمانی در محل وابلاغ آن به سازمان‌های استانی.


- همكاری با مؤسسه استاندارد وتحقیقات صنعتی ایران در تهیه وتدوین بیش از 200 استاندارد ملی ساختمانی مرتبط با مصالح و فرآورده‌های ساختمانی.


- تهیه «آیین‌نامه نظارت بر تولید،توزیع ومصرف مصالح استاندارد».


- پی‌گیری 12طرح مصوب مطالعاتی وپژوهشی(4طرح مربوط به شهرسازی و معماری معاونت شهرسازی و معماری،4 طرح از مركز تحقیقات ساختمان و مسكن، 2 طرح بنیاد مسكن انقلاب اسلامی و 2 طرح مربوط به توسعه وعمران روستایی و برگزاری دوره‌های آموزشی و همایش‌های تخصصی و ملی).


- تدوین وتصویب سند راهبردی پدافند غیرعامل.


- تهیه دستورالعمل ضوابط تولید صنعتی مسكن و ساختمان.


- تهیه دستورالعمل نحوه حمایت از فناوری‌های نوین صنعت ساختمان.


- تنظیم مصوبه اعطای یارانه انرژی به ساختمان‌های موجود و در دست ساخت با همكاری وزارت نفت وارایه به هیأت دولت برای تصویب.


تولید صنعتی ساختمان


- بررسی و معرفی 15 شركت ارایه‌كننده نوآوری در خصوص مقاوم‌سازی ساختمان‌های موجود و در حال اجرا به بانك تجارت برای دریافت تسهیلات.


- بررسی و معرفی 26 شركت ارایه‌كننده فناوری‌های نو به مركز تحقیقات ساختمان و مسكن.


- معرفی 80 شركت دارای تأییدیه فنی از مركز تحقیقات ساختمان و مسكن به سازمان مسكن و شهرسازی استان‌ها.





كنترل و نظارت عالیه


- انجام نظارت عالیه مشتمل بر دو بخش «کنترل و بازرسی ساخت و سازها و بررسی عملکرد دستگاه‌های اجرایی و عوامل عهده‌دار کنترل در امر ساخت و ساز».


- انجام مراحل مناقصه و عقد قرارداد کنترل و بازرسی با تعداد 6 شرکت مهندسان مشاور درسطح ملی برای مناطق شش‌گانه کشور.


- پی‌گیری عقد قرارداد نظارت عالیه توسط سازمان‌های مسكن و شهرسازی سراسر كشور كه منتهی به عقد قرارداد با شركت‌های مهندسان مشاور شده است.


- بازدید حداقل 100 هزار مترمربع ساختمان در سطح منطقه یک و 77 هزار متر مربع در سطح مناطق دیگر، در سال 1386 مطابق قرارداد که در عمل به میزان 2/5 برابر این مساحت مورد کنترل و بازرسی قرار گرفته است.


- بررسی عملکرد دستگاه‌های اجرایی و عوامل عهده‌دار کنترل در امر ساخت ‌و ساز (شهرداری‌ها و مراجع صدور پروانه ساختمانی، سازمان نظام مهندسی ساختمان استان، مرکز آموزش فنی و حرفه‌ای، اداره کل استاندارد و تحقیقات صنعتی، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و کانون کاردان‌های فنی استان) در قالب چک لیست‌های مشخص در سطح مناطق شش‌گانه کشور در قالب قراردادهای منعقدشده در سطح ملی.


- انجام مراحل مناقصه و عقد قرارداد کنترل و بازرسی با تعداد 6 شرکت کنترل و بازرسی درسطح ملی برای مناطق شش‌‌گانه کشور در زمینه بررسی عملکرد دستگاه‌های اجرایی و عوامل عهده‌دار کنترل در امر ساخت و ساز.


- بازدید از سازمان‌های مسكن و شهرسازی و نظام مهندسی ساختمان، شهرداری‌های مركز و برخی از شهرهای بزرگ و گروه‌های نظام مهندسی سازمان‌های مسكن وشهرسازی استان‌های كشور و همچنین بنیاد مسكن انقلاب اسلامی در زمینه بهسازی مسكن روستایی در قالب سفرهای استانی توسط كارشناسان و تهیه گزارش‌های مربوط و تجزیه و تحلیل عملكرد آنها و انعكاس نتایج.


- نظارت عالیه بر ساخت و سازهای استان‌ها (در قالب قراردادهای نظارت عالیه با شركت‌های مهندسان مشاور و شركت‌های كنترل بازرسی ساختمان یا بازدیدهای موردی).





زمین و مسكن


وزارت مسكن و شهرسازی در بخش زمین و مسكن فعالیت‌های متنوعی را طی سال‌های 1384 تا 1387 به انجام رسانده است. جدول شماره 4 واگذاری زمین و پرونده‌های حقوقی مربوط را طی سال‌های مورد بررسی نشان می‌دهد.


ساختمان‌ها و تأسیسات دولتی و عمومی


از ابتدای فعالیت دولت نهم تاكنون 245 پروژه ملی در سطح كشور با زیربنای 2772123 مترمربع در دست اجرا بوده كه از این تعداد 69 پروژه با زیربنای 763665 مترمربع تحویل شده است.


اقدام‌های اجرایی در خصوص بافت‌های فرسوده شهری و سكونتگاه‌های غیررسمی


الگوسازی در بافت‌های فرسوده شهری


- اجرای بیش از 150 پروژه نوسازی در بافت‌های فرسوده شهری با مشارکت بخش خصوصی.


- اجرای پروژه‌های احداث مدرسه، مراکز فرهنگی و ورزشی، بهداشتی، درمانی، توسعه معابر و فضاهای سبز در محدوده سكونتگاه‌های غیررسمی موضوع وام بانک جهانی در 5 شهر با هزینه‌ای بالغ بر 482 میلیارد ریال.


- مرمت و مقاوم‌سازی برخی از خانه‌های با ارزش فرهنگی، معماری و تاریخی و اعطای كاربری مناسب زندگی امروزین شهری به‌منظور احیای هویت اسلامی – ایرانی.













































































- انتشار و فروش اوراق مشارکت به میزان 6500 میلیارد ریال برای احیا، بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده شهرهای کشور طی سال‌های 1385 تا 1387 در سه مرحله و کارسازی در 39 پروژه و 27 شهر.


فعال كردن بخش مردمی و غیردولتی در بهسازی بافت‌های فرسوده شهری


- راه‌اندازی دفاتر خدمات نوسازی محله.


- راه‌اندازی سهامدار پروژه.


- پی‌گیری و تلاش در راستای ایجاد عزم ملی و ورود نهادها و دستگاه‌های اجرایی دخیل در امر بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده و ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی.


- مدیریت نوسازی بیش از 2700 هكتار از سطح بافت‌های فرسوده شهری حاصل از صدور بیش از 60 هزار پروانه نوسازی توسط شهرداری و احداث بیش از 200 هزار واحد مسكونی که نسبت به سال‌های قبل، از رشد قابل توجهی برخوردار بوده است و ظرفیت‌سازی برای بارگذاری بیش از 500 هزار نفر جمعیت جدید در داخل بافت‌های فرسوده شهری نوسازی شده.


- پرداخت یارانه سود تسهیلات بانکی به متقاضیان نوسازی، فروش اقساطی و مرمت واحدهای مسکونی فرسوده واقع در بافت‌های فرسوده شهری با معرفی بیش از 35100 واحد به بانک‌های عامل که منجر به پرداخت 2700 میلیارد ریال تسهیلات و پرداخت یارانه‌ای معادل 499 میلیارد ریال شد.


- کارسازی و هزینه‌کرد بیش از 190 میلیارد ریال در 30 استان کشور به‌منظور کمک به شهرداری‌ها برای تأمین دسترسی‌ها و اصلاح شبکه معابر مورد نیاز در بافت‌های فرسوده از محل ردیف بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده شهری.


- تشكیل و راه‌اندازی سازمان اجرایی غیردولتی تحت عنوان شركت عمران و مسكن‌سازان استانی در تمام استان‌ها و شهرستان كرج.


ترویج امور بهسازی، نوسازی و توانمندسازی بافت‌های فرسوده و سکونتگاه‌های غیررسمی


انجام بیش از 1300 اقدام فرهنگی و ترویجی درزمینه اشاعه فرهنگ نوسازی وبازگشت به درون شهرها كه مهم‌ترین آنها به‌شرح زیر است:


- برگزاری همایش، نشست تخصصی و ارتباط با رسانه‌ها و مطبوعات كشور در زمینه شناخت بافت‌های قدیم و فرسوده شهری، بافت‌های بایر و رها شده،حاشیه نشینی و ارایه راه‌های مقابله با آثار منفی آن و انتشار كتاب، نشریه، بروشور و...


- تبادل تفاهمنامه با مؤسسه‌های علمی – آموزشی برای ایجاد بستر مناسب به‌منظور شناسایی و استفاده متقابل از ظرفیت‌ها و بهره‌برداری از تجارب و نظر‌های تخصصی، کاربردی و مشارکت در فعالیت‌های مرتبط.


- زمینه‌سازی برای حضور شهرداری‌ها و تمام دستگاه‌های اجرایی مرتبط در برنامه بهسازی و نوسازی محلات فرسوده شهری.


شهرهای جدید


شاخص‌های مربوط به شهرهای جدید شامل اسكان جمعیت، احداث واحدهای مسكونی و واگذاری زمین، احداث واحدهای غیرمسكونی، شهرسازی و معماری در شهرهای جدید و... به شرح جدول‌های شماره 6 تا 9 است.


کمیته ملی اسکان بشر


- شرکت در سومین مجمع جهانی شهری در ونکوور- کانادا.


- شرکت در نخستین اجلاس منطقه‌ای وزرای مسکن و شهرسازی آسیا- اقیانوسیه در دهلی نو – هندوستان.


- برگزاری دومین اجلاس منطقه‌ای وزرای مسکن و شهرسازی آسیا- اقیانوسیه در تهران - جمهوری اسلامی ایران.


- شرکت در چهارمین مجمع جهانی شهری در نانجینگ - چین.


- شرکت در بیست و یکمین و بیست و دومین نشست شورای حکام هبیتات در نایروبی - کنیا.


منبع: نشریه برنامه